'Urban mine' vol strategische en kritieke grondstoffen, maar...

Elektrische apparaten in Nederlandse huishoudens en bedrijven bevatten ruim 7 miljard kilo aan waardevolle grondstoffen, waarvan 764 miljoen kilo aan strategische en kritieke grondstoffen (Critical Raw Materials). Dat blijkt uit de Nederlandse urban mine-analyse van Stichting Open, waarin voor het eerst Europese onderzoeksdata zijn doorgerekend naar de Nederlandse situatie. Het potentieel van urban mining als middel om minder afhankelijk van het buitenland te zijn voor kritieke grondstoffen is daarmee enorm, stelt de producentenorganisatie, die in ons land verantwoordelijk is voor de inzameling en recycling van elektrisch afval.

Stichting Open combineerde voor de analyse haar eigen gedetailleerde Nederlandse markt- en afvaldata met de inzichten uit het Europese FutuRam-onderzoek The 2050 Critical Raw Materials Outlook for Waste Electrical and Electronic Equipment uit 2025. Hierdoor is er nu een betrouwbaar, landelijk beeld van de Nederlandse urban mine beschikbaar. Kritieke grondstoffen zoals bijvoorbeeld koper, aluminium, neodymium of kobalt zijn essentieel voor groene technologieën, digitale infrastructuur en moderne defensiesystemen. En ze bevinden zich dus volop in al die miljoenen apparaten die in Nederlandse huishoudens en bedrijven aanwezig zijn (zie taartdiagram).

Goudmijn vraagt om investeringen

“In een gemiddeld Nederlands huishouden bevindt zich 688 kilo aan grondstoffen”, zegt Stichting Open-directeur Jan Vlak. “We beschikken dus eigenlijk over een goudmijn, want dit gaat over vrijwel alle kritieke grondstoffen die we de komende decennia keihard nodig hebben in Europa. Het potentieel is dus enorm. De uitdaging is alleen dat veel van deze stoffen nog altijd moeilijk terug zijn te winnen. Daarom is dit hét moment om te investeren in nieuwe, hoogwaardige recyclingtechnologieën. Uiteindelijk is dat de enige manier om in de toekomst minder afhankelijk te zijn van grondstoffen uit het buitenland. Bovendien bouw je ook een strategische en economische voorsprong op als je over zulke technologie beschikt. Het betaalt zich op termijn dus dubbel en dwars terug.”

Maar waar dan te beginnen met investeren? Navraag daarover bij Stichting Open wijst uit dat er eigenlijk geen 'laaghangend fruit' is. Het lastige van kritieke grondstoffen is namelijk dat ze vaak in kleine hoeveelheden in elektrische apparaten zitten, en dan ook nog eens in legeringen - vermengd met andere stoffen. Deze moeten dus van elkaar gescheiden worden. Een testcase met neodymium zou een optie kunnen zijn. Dat is redelijk zichtbaar, het zit in motoren van wasmachines of in oude harddisks. De magneten moeten dan worden ontleed om het neodymium eruit te kunnen halen.

Bij Stichting Open verwachten ze dat uit zo'n testcase naar voren zal komen, dat het proces zeer kostbaar is. En dat is nu precies het punt en ook de reden van de oproep van de producentenorganisatie om écht te investeren in nieuwe technologie. Het ontwikkelen hiervan is zeer kostbaar en daarmee op dit moment nog altijd veel duurder dan het importeren van grondstoffen. Maar zolang Europa en Nederland dat blijven doen, blijven we onverminderd afhankelijk van het buitenland - en daarmee dus ook kwetsbaar. Want als die toevoer om wat voor reden dan ook stilvalt, hebben we een gigantisch probleem.

Europees perspectief

Het Europese FutuRam-onderzoek bracht vorig jaar al in kaart hoeveel kritieke grondstoffen er gemiddeld in elektrische apparaten zitten. De hoeveelheid elektrisch afval in Europa groeit naar verwachting van 10,7 Mton in 2022 naar maximaal 19 Mton in 2050. Dat is bijna een verdubbeling. Maar zelfs als het volume stabiliseert, zal de concentratie van kritieke grondstoffen verder toenemen – bijvoorbeeld omdat er steeds meer zonnepanelen, EV-laders of servers in datacenters bijkomen. Een circulaire aanpak – met meer reparatie, hergebruik en ontwerp voor demontage – leidt tot meer grondstoffenbehoud en zorgt voor minder afval. Dat levert dus een dubbele winst op: minder milieudruk én meer strategische grondstoffenzekerheid.

Met name dat laatste is – mede door de nieuwe geopolitieke realiteit in de wereld – actueler dan ooit. De EU-verordening Kritieke Grondstoffen bepaalt dat ten minste 25 procent van de strategische grondstoffen van de EU in 2030 afkomstig moet zijn uit recycling. Dat doel is nu nog heel ver weg, zo bleek begin deze maand nog uit een bericht van de Europese Rekenkamer. Op dit moment hebben bijvoorbeeld 7 van de 26 materialen die nodig zijn voor de energietransitie een recyclingpercentage tussen 1 en 5 procent, terwijl tien materialen helemaal nog niet worden gerecycled. Er is dus nog een wereld te winnen.